چگونه بفهمیم به بهشت میرویم یا جهنم

مهم ترین نشانه برای دانستن اینکه به بهشت میرویم یا جهنم، حال دل نسبت به نیکوکاران و بدکاران است: کسی که اهل طاعت و تقوا را دوست دارد و از گناه و بی تقوایی بیزار است، در مسیر بهشت قرار دارد و کسی که دلش به گناهکاران مایل است، به سرانجامی دشوار نزدیک می شود. این معیار بر پایه حدیثی از امام باقر (ع) است و البته حکم نهایی تنها در اختیار خداوند است.
به بهشت میرویم یا جهنم؟
امام باقر (ع) به یکی از یاران خود فرمودند که اگر می خواهی بدانی بهشتی هستی یا جهنمی، به قلب خود مراجعه کن. اگر اهل طاعت را دوست داری، اهل بهشت هستی و اگر اهل گناه را دوست داری، اهل جهنم خواهی بود. در همین روایت آمده است که انسان در قیامت با کسی محشور می شود که او را دوست دارد. محشور شدن یعنی در صحرای قیامت همراه و هم سرنوشت کسانی بودن که دل به آنان بسته ایم.
مرحوم آیت الله مجتهدی تهرانی، از استادان اخلاق، در شرح دعای روز بیست و پنجم ماه مبارک رمضان می گوید که امیدش به نجات در قیامت به همین است که خوبان و باتقوایان را دوست دارد و از بی تقوایان بیزاری می جوید. به گفته ایشان، محبت مؤمن باید بر پایه دین و تقوا باشد، نه صرف خویشاوندی. این سخن به معنای قطع رابطه یا بدرفتاری با کسی نیست؛ بیزاری از گناه با مهربانی نسبت به انسان و دعوت او به نیکی منافاتی ندارد.
برای بررسی حال خود می توانید به این نشانه ها توجه کنید:
- هم نشینی با اهل نماز و تقوا برایتان دل نشین است و از جمع گناهکاران احساس ناراحتی می کنید.
- دیدن گناه دلتان را می رنجاند، حتی اگر توانایی تغییر وضعیت را نداشته باشید. در روایتی آمده است که در آخرالزمان دل مؤمن از دیدن گناه آب می شود.
- در انجام واجبات و مستحبات و ترک مکروهات و محرمات، به روش پیامبر اکرم (ص) پایبند هستید. این همان چیزی است که در دعای روز بیست و پنجم رمضان از خداوند خواسته می شود.
این نشانه ها بیانگر جهت حرکت انسان هستند و تضمین قطعی به شمار نمی آیند. محبت واقعی باید در رفتار دیده شود و تا آخر عمر ادامه یابد.
اهل بهشت چه کسانی هستند
قرآن کریم در آیه ۷۲ سوره مریم می فرماید که خداوند کسانی را که تقوا پیشه کرده اند نجات می دهد. بر اساس این آیه و روایات یادشده، ویژگی های اصلی اهل بهشت چنین است:
- تقوا و پرهیزگاری در گفتار و رفتار
- دوست داشتن اهل طاعت و خوبان
- پیروی از سنت پیامبر خاتم (ص)
- شناخت امام زمان خود و اطاعت از او
- دوست داشتن مؤمنان به خاطر ایمانشان
آیات ۱۰۱ و ۱۰۲ سوره انبیاء درباره آنان می فرماید که از جهنم دور نگه داشته می شوند، صدای آتش آن را نمی شنوند و در آنچه دلشان بخواهد جاودانه خواهند بود.
جهنمیان چه کسانی هستند
کسانی که دل به گناهکاران بسته اند و با آنان انس دارند، طبق حدیث امام باقر (ع) در شمار اهل جهنم قرار می گیرند. بی تقوایی و بی اعتنایی به نماز و دستورهای دین نیز از نشانه های این مسیر است.
در روایتی از امام صادق (ع) که علامه طباطبایی نقل کرده اند، آمده است که هر کس در دنیا امام خود را نشناسد، در آخرت قدمش بر پل صراط می لغزد و در جهنم سقوط می کند. آیه ۷۲ سوره مریم نیز درباره ستمگران می فرماید که آنان را به زانو درآمده در جهنم رها می کنیم. بنابراین ظلم به مردم و اصرار بر گناه، از مهم ترین عوامل ماندگاری در جهنم است.
چه کسانی به بهشت و چه کسانی به جهنم میروند
آیه ۷۱ سوره مریم می فرماید: «وَإِن مِّنكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا». یعنی هیچ یک از شما نیست مگر اینکه بر جهنم وارد می شود و این حکمی قطعی از سوی پروردگار توست. آیه بعد ادامه می دهد که سپس پرهیزگاران را نجات می دهیم و ستمکاران را در آن رها می کنیم. این دو آیه مبنای فهم سرنوشت بهشتیان و جهنمیان است و مفسران درباره معنای «ورود» دو دیدگاه دارند.
معنای ورود به جهنم
گروهی از مفسران ورود را به معنای نزدیک شدن و مشرف شدن می دانند. شاهد آنان آیه ۲۳ سوره قصص است که می گوید حضرت موسی (ع) بر آب مدین وارد شد، در حالی که به درون آب نرفت و کنار آن رسید. گروه دیگر ورود را به معنای داخل شدن می گیرند و به آیه ۹۸ سوره انبیاء و آیه ۹۸ سوره هود استناد می کنند که در آنها ورود به آتش به معنای دخول است.
دیدگاه علامه طباطبایی
علامه طباطبایی می پذیرند که عبارت آیه بعد، یعنی رها شدن ستمگران در جهنم، دخول را می رساند. با این حال معتقدند نجات پرهیزگاران لزوماً به معنای داخل شدن آنان در آتش نیست، زیرا نجات هم درباره کسی که درون خطر افتاده صدق می کند و هم درباره کسی که در آستانه هلاکت قرار گرفته و از آن دور شده است. از نظر ایشان، ورود بیش از حضور و اشراف اختیاری بر لبه آتش را نمی رساند و همه، چه پرهیزگار و چه ستمگر، بر پرتگاه آتش حاضر می شوند.
دیدگاه آیت الله جوادی آملی
آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم هر دو معنا را قابل جمع می دانند. ایشان تأکید می کنند که جهنم جای آتش است و با خود آتش تفاوت دارد، همان گونه که دریا خانه آب است و خود آب نیست. حضرت موسی (ع) و فرعون هر دو وارد دریا شدند، اما دریا برای موسی راهی خشک شد و برای فرعون محل غرق شدن. ورود در جهنم نیز برای پرهیزگاران مانند ورود به جایی است که آتش آن بر ایشان سرد و بی آزار است، به همان صورت که آتش بر حضرت ابراهیم (ع) سرد و سلامت شد. بنابراین پرهیزگاران از عذاب دورند، هرچند ممکن است جهنم را از نزدیک ببینند و به خاطر نجات خود شکرگزار باشند.
پل صراط
به نقل از امام صادق (ع)، صراط مستقیم راهی به سوی شناخت خداوند است و دو صورت دارد: یکی در دنیا و دیگری در آخرت. صراط دنیا امامی است که اطاعتش بر مردم واجب شده و صراط آخرت پلی است که بر روی جهنم زده شده است. هر کس در دنیا امام خود را بشناسد و از او پیروی کند، در آخرت به آسانی از این پل می گذرد و کسی که او را نشناسد، بر آن می لغزد.
چه کسانی از جهنم به بهشت میروند
آیه ۷۲ سوره مریم به صراحت می گوید که پرهیزگاران پس از ورود به جهنم، نجات می یابند. اگر ورود را به معنای دخول بگیریم، این گروه نخستین کسانی هستند که از جهنم به بهشت می روند و طبق نظر آیت الله جوادی آملی، ورود آنان با عذاب همراه نیست.
مرحوم آیت الله مجتهدی تهرانی حدیثی را یادآوری می کند که بر اساس آن، هر کس مؤمنی را دوست داشته باشد، حتی اگر خود منحرف باشد، پس از مدتی به رستگاری می رسد. این حدیث نشان می دهد که محبت به مؤمنان می تواند سرانجام گناهکار را تغییر دهد. مسلمانان همچنین به شفاعت پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) به اذن خداوند باور دارند؛ شفاعتی که برای گنهکارانی است که رابطه ایمانی خود را با آنان حفظ کرده اند.
عوامل بهشتی یا جهنمی شدن انسان
جدول زیر عوامل اصلی را که در آیات و روایات بررسی شده، بر سرنوشت انسان تأثیر دارند، به همراه نتیجه هر کدام نشان می دهد:
| عامل | تأثیر بر سرنوشت |
|---|---|
| دوست داشتن اهل طاعت | نشانه اهل بهشت بودن و هم سرنوشتی با آنان در قیامت |
| دوست داشتن اهل گناه | نشانه اهل جهنم بودن و محشور شدن با آنان |
| بیزاری از بی تقوایی | امید به نجات در قیامت |
| تقوا | نجات پس از ورود به جهنم، طبق آیه ۷۲ سوره مریم |
| پیروی از سنت پیامبر (ص) | عمل به واجبات و مستحبات و پرهیز از مکروهات و محرمات |
| شناخت و اطاعت امام | عبور آسان از پل صراط در آخرت |
| ستمگری | ماندن در جهنم، طبق آیه ۷۲ سوره مریم |
هیچ یک از عوامل بهشتی یا جهنمی شدن انسان به تنهایی کافی نیست و مجموعه آنها در طول زندگی، مشخص خواهد کرد که به بهشت میرویم یا جهنم و سرنوشت انسان را در روز قیامت می سازد. بررسی صادقانه تمایلات قلبی، انتخاب هم نشینان و پایبندی به دستورهای دین، راهی عملی برای سنجش مسیر خود است و تا پایان عمر باید ادامه یابد.


