دریای دو رنگ کجاست؟ مخلوط نشدن آب دو دریا در قرآن

دریای دو رنگ به محلی گفته می شود که در آن دو توده آب با رنگ، شوری، دما یا چگالی متفاوت به هم می رسند و مرزی آشکار میان آن ها دیده می شود. چنین پدیده ای در یک نقطه خاص از جهان نیست و در چند منطقه رخ می دهد. مشهورترین نمونه های آن عبارت اند از: خلیج آلاسکا در آمریکا، دماغه اسکاگن در دانمارک (محل برخورد دو دریای اسکاگراک و کاتگات)، تنگه جبل الطارق میان دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس و محل ورود اروندرود به خلیج فارس.

علت اصلی آمیخته نشدن سریع این آب ها، تفاوت در چگالی، میزان نمک، دما و مقدار رسوبات است. این تفاوت ها لایه ای مرزی میان دو آب ایجاد می کند که اختلاط را بسیار کند می سازد. همین پدیده در قرآن کریم نیز با تعبیر «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ» آمده است. آیه ۵۳ سوره فرقان از دو دریایی سخن می گوید که یکی شیرین و دیگری شور است و خداوند میان آن دو «برزخ» یا حائلی قرار داده است.

در ادامه این مقاله، محل هر یک از این دریاها، کشوری که دریای شور و شیرین در آن قرار دارد و تفسیر آیه سوره فرقان درباره علت مخلوط نشدن آب دو دریا را به طور کامل بررسی می کنیم.

دریای دو رنگ کجاست

بیشتر تصاویری که با عنوان «دو اقیانوس که مخلوط نمی شوند» در فضای مجازی منتشر می شوند، به یکی از مناطق زیر مربوط اند. شناخت این مناطق نشان می دهد که هر کدام دلیل خاص خود را برای دو رنگ دیده شدن آب دارند.

۱. خلیج آلاسکا؛ مشهورترین اقیانوسی که دو رنگ است

معروف ترین تصویری که به نام اقیانوسی که دو رنگ است شناخته می شود، در خلیج آلاسکا در شمال اقیانوس آرام ثبت شده است. در این منطقه، رودخانه هایی که از ذوب یخچال های طبیعی سرچشمه می گیرند، مقدار زیادی گل ولای و ذرات ریز سنگ (معروف به «آرد یخچالی») را با خود به دریا می آورند. این آب شیرین و گل آلود، رنگی روشن و مایل به قهوه ای دارد، در حالی که آب اقیانوس شور و به رنگ آبی تیره است.

باید توجه داشت که در این منطقه، دو اقیانوس جداگانه با هم برخورد نمی کنند؛ بلکه آب شیرین رودخانه ها با آب شور اقیانوس آرام روبه رو می شود. به دلیل تفاوت چگالی و دما، این دو آب برای مدتی کنار هم باقی می مانند و مرزی رنگی میان آن ها دیده می شود. با این حال، این مرز دائمی نیست و آب ها به تدریج و در اثر جریان ها، امواج و طوفان ها با هم مخلوط می شوند.

۲. دماغه اسکاگن در دانمارک

در شمالی ترین نقطه کشور دانمارک، در منطقه ای به نام «گرنن» در نزدیکی شهر اسکاگن، دو دریای «اسکاگراک» و «کاتگات» به هم می رسند. اسکاگراک به دریای شمال متصل است و آبی شورتر و سنگین تر دارد، اما کاتگات به دریای بالتیک راه دارد و آب آن کم نمک تر و سبک تر است. برخورد امواج این دو دریا از دو جهت مخالف، خطی قابل مشاهده روی سطح آب ایجاد می کند. بسیاری از گردشگران به این نقطه می روند تا در حالی که هر پایشان در یکی از دو دریاست، این مرز را از نزدیک ببینند.

۳. تنگه جبل الطارق

تنگه جبل الطارق میان اسپانیا و مراکش قرار دارد و دریای مدیترانه را به اقیانوس اطلس وصل می کند. آب مدیترانه به دلیل تبخیر زیاد، شورتر و گرم تر از آب اطلس است و چگالی بیشتری دارد. به همین سبب، آب مدیترانه از لایه های پایینی تنگه به سمت اطلس جریان می یابد و آب کم نمک تر اطلس از لایه های سطحی وارد مدیترانه می شود. میان این دو جریان، لایه ای مرزی به نام «هالوکلاین» (لایه تغییر ناگهانی شوری) شکل می گیرد که اختلاط آن ها را برای مسافتی طولانی به تأخیر می اندازد. در اینجا مرز دو آب بیشتر در عمق وجود دارد تا روی سطح.

اسم دو دریایی که با هم مخلوط نمی شوند

اگر به دنبال اسم دو دریایی که با هم مخلوط نمی شوند هستید، دقیق ترین پاسخ «دریای اسکاگراک و دریای کاتگات» در دانمارک است؛ زیرا در این نقطه به راستی دو دریای جداگانه به هم می رسند. نمونه مشهور دیگر، «دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس» در تنگه جبل الطارق است. خلیج آلاسکا نیز با وجود شهرت فراوان، محل برخورد آب شیرین رودخانه ها با آب شور اقیانوس آرام است، نه محل برخورد دو اقیانوس.

دریای شور و شیرین در کدام کشور است

دریایی که آب شور و شیرین مخلوط نمی شود در یک کشور خاص قرار ندارد، زیرا این پدیده در هر جایی که رودخانه ای پرآب وارد دریا می شود، کم وبیش رخ می دهد. به این مناطق در علم جغرافیا «مصب» یا «خور» گفته می شود. با این حال، چند نمونه شناخته شده آن عبارت اند از:

اروندرود در ایران و عراق

نزدیک ترین نمونه دریای شور و شیرین برای ایرانیان، محل ریختن اروندرود به خلیج فارس است. اروندرود از به هم پیوستن رودهای دجله، فرات و کارون پدید می آید و آب شیرین فراوانی را به سمت خلیج فارس می برد. در این منطقه، آب شیرین به دلیل سبک تر بودن، روی آب شور قرار می گیرد و تا مسافتی جدا از آن حرکت می کند. یکی از نکات جالب این منطقه آن است که هنگام مد دریا، آب شور خلیج فارس از زیر وارد بستر رود می شود و آب شیرین را به سمت بالا و به داخل نهرهای اطراف می راند. همین امر از دیرباز به آبیاری نخلستان های منطقه کمک کرده است. برخی از مفسران معاصر، از جمله نویسندگان تفسیر نمونه، به این منطقه به عنوان مصداقی روشن از آیه «مرج البحرین» اشاره کرده اند.

آمریکا (آلاسکا)

همان طور که پیش تر گفته شد، معروف ترین تصویر جهانی از برخورد آب شیرین و شور، در خلیج آلاسکا ثبت شده است. در این منطقه، تفاوت رنگ آب شیرین گل آلود رودخانه ها و آب آبی اقیانوس، به وضوح از روی کشتی دیده می شود.

نمونه های دیگر

در بسیاری از نقاط جهان، از جمله محل ورود رود آمازون به اقیانوس اطلس در برزیل، آب شیرین رودخانه تا ده ها کیلومتر درون دریا پیش می رود و به آسانی با آب شور آمیخته نمی شود. حجم آب آمازون به اندازه ای زیاد است که در فاصله قابل توجهی از ساحل، آب سطحی دریا هنوز کم نمک است.

بنابراین در پاسخ به این پرسش که دریای شور و شیرین در کدام کشور است، باید گفت این پدیده در کشورهای مختلفی دیده می شود و نمونه بومی و شناخته شده آن برای ما، دهانه اروندرود در مرز ایران و عراق است.

علت آمیخته نشدن آب دو دریا در سوره فرقان

موضوع دریای دو رنگ در قرآن در چند آیه مطرح شده است، اما روشن ترین اشاره به دریای شور و شیرین در قرآن، آیه ۵۳ سوره فرقان است:

«وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَٰذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا»

ترجمه: «و اوست کسی که دو دریا را در کنار هم روان ساخت؛ این یکی شیرین و گوارا و آن یکی شور و تلخ است، و میان آن دو حائل و مانعی استوار قرار داد.»

برای فهم دقیق علت مخلوط نشدن آب دو دریا در قرآن، شناخت معنای واژه های این آیه ضروری است:

• مَرَجَ: به معنای رها کردن و در کنار هم روان ساختن است. یعنی خداوند دو آب را آزادانه کنار یکدیگر قرار داده است.
• عَذْبٌ فُرَاتٌ: آب شیرین و گوارا که تشنگی را برطرف می کند.
• مِلْحٌ أُجَاجٌ: آب شور و تلخ که قابل نوشیدن نیست.
• بَرْزَخ: حائل و فاصله ای میان دو چیز که مانع درآمیختن کامل آن ها می شود.
• حِجْرًا مَحْجُورًا: مانعی محکم و بازدارنده؛ تأکیدی بر اینکه این حائل، دو آب را از تجاوز به حریم یکدیگر باز می دارد.

مفسران قرآن معمولاً تأکید کرده اند که برزخ میان دو دریا، دیواری مادی و قابل لمس نیست. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این حائل را قدرت و تدبیر الهی می داند که سبب می شود دو آب با وجود مجاورت، ویژگی های خود را حفظ کنند. در تفسیر نمونه نیز آمده است که این مانع نامرئی، همان تفاوت ویژگی های طبیعی دو آب است که آمیختن آن ها را برای مدتی طولانی به تأخیر می اندازد. در سوره الرحمن (آیات ۱۹ و ۲۰) نیز همین معنا با تعبیر «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ، بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ» بیان شده است؛ یعنی دو دریا به هم می رسند، اما میان آن ها حائلی است که از حد خود تجاوز نمی کنند.

نکته مهم این است که از نظر علمی، دو آب برای همیشه کاملاً جدا نمی مانند و در مرز خود به آرامی با هم مخلوط می شوند. اما چون آب شیرین رودخانه پیوسته وارد می شود و آب دریا نیز دائماً جریان دارد، این لایه مرزی همواره دوباره ساخته می شود و هر یک از دو آب، ویژگی اصلی خود را در محدوده خود حفظ می کند. این همان حالتی است که قرآن با تعبیر «لَا يَبْغِيَانِ» (از حد خود تجاوز نمی کنند) توصیف کرده است؛ یعنی هیچ کدام از دو آب بر دیگری غلبه نمی کند و آن را به طور کامل تغییر نمی دهد.

آیه ۵۳ سوره فرقان در میان آیاتی قرار گرفته که نشانه های قدرت خداوند در طبیعت را برمی شمارند. هدف اصلی آیه، توجه دادن انسان به نظم دقیق آفرینش است؛ نظمی که سبب می شود آب شیرین مورد نیاز موجودات، با وجود مجاورت با آب شور دریا، گوارا باقی بماند و زندگی در سواحل و مصب رودخانه ها ممکن شود.

جمع بندی

دریای دو رنگ نام یک دریای مشخص نیست، بلکه به پدیده ای گفته می شود که در آن دو توده آب با ویژگی های متفاوت به هم می رسند و مرزی آشکار میان آن ها دیده می شود. مشهورترین نمونه های این پدیده در خلیج آلاسکا (آمریکا)، دماغه اسکاگن در دانمارک (محل برخورد دریاهای اسکاگراک و کاتگات)، تنگه جبل الطارق (محل برخورد مدیترانه و اطلس) و دهانه اروندرود در مرز ایران و عراق قرار دارند.

علت علمی جدا ماندن این آب ها، تفاوت در چگالی، شوری، دما و رسوبات است که لایه ای مرزی میان آن ها ایجاد می کند. قرآن کریم در آیه ۵۳ سوره فرقان از این پدیده با عنوان «مرج البحرین» یاد کرده و حائل میان دو آب شیرین و شور را «برزخ» و «حجر محجور» نامیده است. به این ترتیب، دریای دو رنگ هم پدیده ای طبیعی و قابل توضیح در علم اقیانوس شناسی است و هم یکی از نشانه هایی است که قرآن برای اندیشیدن در نظم آفرینش به آن اشاره کرده است.